تقویم میلادی به زبان ساده

تقویمی رومی که اصلاح شد

تقویم میلادی که نام دقیق‌ترش تقویم گریگوری است، اصلاح‌شدهٔ تقویم ژولینی است؛ تقویمی که ژولیوس سزار در سال ۴۶ پیش از میلاد برقرار کرد. سال ژولینی ۳۶۵ روز است و هر چهار سال یک‌بار یک روز کبیسه دارد؛ یعنی میانگین طول سال درست ۳۶۵٫۲۵ روز.

این عدد به طول سال خورشیدی — حدود ۳۶۵٫۲۴۲۲ روز، از یک اعتدال بهاری تا اعتدال بعدی — بسیار نزدیک است، اما نه به اندازهٔ کافی. سال ژولینی حدود ۱۱ دقیقه بلندتر است و این دقیقه‌ها تقریباً هر ۱۲۸ سال یک روز کامل می‌شوند. تا قرن شانزدهم، تقویم حدود ده روز جابه‌جا شده بود: اعتدال بهاری که کلیسا برای محاسبهٔ عید پاک به آن تکیه داشت، به‌جای ۲۱ مارس حدود ۱۱ مارس رخ می‌داد.

۱۵۸۲؛ ده روزی که هرگز نیامد

پاپ گریگوری سیزدهم این اصلاح را با فرمانی به نام Inter gravissimas در ۲۴ فوریهٔ ۱۵۸۲ اعلام کرد. این فرمان دو کار هم‌زمان انجام داد:

۱. جابه‌جایی انباشته را حذف کرد. در کشورهایی که بی‌درنگ آن را پذیرفتند — اسپانیا، پرتغال، بیشتر ایتالیا و لهستان–لیتوانی — پس از پنجشنبه ۴ اکتبر ۱۵۸۲، جمعه ۱۵ اکتبر آمد.

۲. قاعدهٔ کبیسه را تغییر داد تا جابه‌جایی دوباره تکرار نشود.

اکتبر ۱۵۸۲

دسچپجشی ۱۲۳۴۱۵۱۶۱۷۱۸۱۹۲۰۲۱۲۲۲۳۲۴۲۵۲۶۲۷۲۸۲۹۳۰۳۱

۵۶۷۸۹۱۰۱۱۱۲۱۳۱۴

دقت کنید که روزهای هفته دست نخوردند: پس از پنجشنبه همچنان جمعه آمد و فقط شمارهٔ تاریخ‌ها جهش کرد.

قاعدهٔ کبیسهٔ ۴، ۱۰۰ و ۴۰۰

قاعدهٔ ژولینی — هر چهار سال یک کبیسه — روزهای کبیسهٔ زیادی می‌افزاید. قاعدهٔ گریگوری در هر ۴۰۰ سال سه‌تا از آن‌ها را حذف می‌کند:

1. بر ۴ بخش‌پذیر است؟ خیر → عادی · ۳۶۵ روز مثال: ۲۰۲۶ بله ↓
2. بر ۱۰۰ بخش‌پذیر است؟ خیر → کبیسه · ۳۶۶ روز مثال: ۲۰۲۸ بله ↓
3. بر ۴۰۰ بخش‌پذیر است؟ خیر → عادی · ۳۶۵ روز مثال: ۱۹۰۰ و ۲۱۰۰ بله ↓
4. بله → کبیسه · ۳۶۶ روز مثال: ۲۰۰۰

بنابراین سال ۲۰۰۰ کبیسه بود، اما ۱۹۰۰ نبود و ۲۱۰۰ هم نخواهد بود. در هر ۴۰۰ سال به‌جای ۱۰۰ سال کبیسه، ۹۷ سال کبیسه وجود دارد و میانگین طول سال ۳۶۵٫۲۴۲۵ روز می‌شود؛ تنها حدود ۲۶ ثانیه بلندتر از سال خورشیدی. بسته به این‌که کدام تعریف نجومی سال را مبنا بگیریم، این تقویم تقریباً هر سه هزار سال یک روز جابه‌جا می‌شود.

نتیجهٔ جالب دیگر این‌که ۴۰۰ سال میلادی دقیقاً ۱۴۶٬۰۹۷ روز است، یعنی درست ۲۰٬۸۷۱ هفته. پس تقویم میلادی، با روزهای هفته‌اش، هر ۴۰۰ سال عیناً تکرار می‌شود.

دوازده ماه ناهمسان

ماه‌های میلادی ۲۸ تا ۳۱ روز دارند و این الگو معنای نجومی ندارد؛ میراثی از روم باستان است.

میلادی

1. ۳۱ ژانویه
2. ۲۸+ فوریه
3. ۳۱ مارس
4. ۳۰ آوریل
5. ۳۱ مه
6. ۳۰ ژوئن
7. ۳۱ ژوئیه
8. ۳۱ اوت
9. ۳۰ سپتامبر
10. ۳۱ اکتبر
11. ۳۰ نوامبر
12. ۳۱ دسامبر

ریشهٔ نام ماه‌های میلادی

• ژانویه — از ژانوس، خدای دوچهرهٔ درگاه‌ها و آغازها.
• فوریه — از «فبروآ»، جشن رومی پالایش و پاکی.
• مارس — از مارس، خدای جنگ.
• آوریل — ریشه‌اش قطعی نیست؛ شاید از واژهٔ لاتین aperire به معنای «گشودن».
• مه و ژوئن — از نام الهه‌ها، مایا و یونو.
• ژوئیه و اوت — به افتخار ژولیوس سزار و امپراتور آگوستوس نام‌گذاری شدند.
• سپتامبر تا دسامبر — در لاتین یعنی «هفتم» تا «دهم». سال رومی در آغاز از مارس شروع می‌شد و این‌ها واقعاً ماه‌های هفتم تا دهم بودند.

چرا فوریه این‌قدر کوتاه است؟

فوریه آخرین ماه سال رومی کهن بود و روزهای باقی‌مانده به آن رسید؛ برای همین تنها ماهی است که ۲۸ روز دارد. شاید شنیده باشید که آگوستوس یک روز از فوریه برداشت تا ماهش هم‌اندازهٔ ماه ژولیوس سزار شود. داستان جذابی است، اما تاریخ‌نگاران ریشهٔ آن را به یوهانس دو ساکروبوسکو، دانشمند قرن سیزدهم، می‌رسانند و هیچ سند باستانی آن را تأیید نمی‌کند.

پذیرشی کند و ناهمزمان

اصلاحیه فرمانی پاپی بود، پس کشورهای کاتولیک زودتر آن را پذیرفتند. دیگران طی سه قرن و نیم بعد به آن پیوستند و چون فاصله مدام بیشتر می‌شد، اغلب ناچار بودند روزهای بیشتری را حذف کنند.

1. ۱۵۸۲

   اروپای کاتولیک

   اسپانیا، پرتغال، بیشتر ایالت‌های ایتالیا و لهستان–لیتوانی از ۴ به ۱۵ اکتبر جهش می‌کنند.

2. ۱۷۵۲

   بریتانیا و مستعمراتش

   به حکم قانون تقویم ۱۷۵۰، پس از چهارشنبه ۲ سپتامبر ۱۷۵۲، پنجشنبه ۱۴ سپتامبر می‌آید و یازده روز حذف می‌شود. از این پس سال قانونی به‌جای ۲۵ مارس از اول ژانویه آغاز می‌شود.

3. ۱۸۷۳

   ژاپن

   ژاپن تقویم قمری–خورشیدی خود را کنار می‌گذارد و مستقیم به اول ژانویهٔ ۱۸۷۳ می‌رسد.

4. ۱۹۱۸

   روسیه

   پس از انقلاب، روسیه در فوریهٔ ۱۹۱۸ سیزده روز را حذف می‌کند.

5. ۱۹۲۳

   یونان

   یونان، از آخرین کشورهای اروپایی، برای امور مدنی از ۱۵ فوریه مستقیم به اول مارس می‌رود.

برخی کلیساهای ارتدکس هنوز برای اعیاد دینی از تقویم ژولینی استفاده می‌کنند؛ به همین دلیل کریسمس ارتدکس در تقویم میلادی به ۷ ژانویه می‌افتد.

شمارهٔ سال، هفته و قالب ISO

سال‌های میلادی از سال سنتی تولد عیسی مسیح شمرده می‌شوند؛ شیوه‌ای که دیونیسیوس اگزیگوس، راهب قرن ششم، پیشنهاد کرد. سال صفر وجود ندارد: پس از سال ۱ پیش از میلاد، مستقیم سال ۱ میلادی می‌آید.

استاندارد بین‌المللی ISO 8601 تاریخ را به ترتیب سال–ماه–روز می‌نویسد، مثلاً 2026-11-01، و هفته را از دوشنبه آغاز می‌کند. این ترتیب ابهامی ندارد؛ برخلاف 01/11/2026 که در بیشتر کشورها یعنی اول نوامبر و در آمریکا یعنی ۱۱ ژانویه. ShamsiDate هم به همین دلیل تاریخ میلادی را به‌طور پیش‌فرض در قالب ISO نشان می‌دهد.

تقویم میلادی در ایران

در فارسی به این تقویم میلادی می‌گوییم، یعنی «منسوب به میلاد». نام ماه‌های آن از راه زبان فرانسوی به فارسی رسیده است؛ برای همین ژانویه از janvier و اوت از août آمده است. ایرانیان در سفر، تجارت و هر کار بین‌المللی تقویم میلادی را در کنار تقویم شمسی به کار می‌برند؛ همان جایی که یک مبدل دقیق به کار می‌آید. از مبدل تاریخ استفاده کنید یا دربارهٔ تفاوت تقویم شمسی و میلادی بخوانید.

منابع

1. دانشنامهٔ بریتانیکا، «The Gregorian calendar». britannica.com
2. قانون تقویم بریتانیا (Calendar (New Style) Act 1750). legislation.gov.uk
3. «List of adoption dates of the Gregorian calendar by country»، ویکی‌پدیا. en.wikipedia.org
4. Jean Meeus, Astronomical Algorithms، ویرایش دوم (Willmann-Bell، ۱۹۹۸).