تقویم هجری شمسی به زبان ساده

تقویم هجری شمسی چیست؟

این تقویم نام‌های گوناگونی دارد: در ایران معمولاً هجری شمسی یا به‌اختصار شمسی گفته می‌شود و نام‌های هجری خورشیدی، جلالی و تقویم ایرانی هم برایش به کار می‌رود. در ShamsiDate «شمسی» و «هجری خورشیدی» را به یک معنا به کار می‌بریم.

دو ویژگی اصلی، این تقویم را تعریف می‌کند:

• مبدأ شمارش سال‌ها هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه است (سال ۶۲۲ میلادی). تقویم هجری قمری هم از همین مبدأ آغاز می‌شود، اما تقویم شمسی سال‌های خورشیدی را می‌شمارد و برای همین شمارهٔ سال‌هایش آهسته‌تر بالا می‌رود؛ برای نمونه، ۱۰ آبان ۱۴۰۵ شمسی در ماه جمادی‌الاول سال ۱۴۴۸ قمری است.
• هر سال از اعتدال بهاری آغاز می‌شود. نوروز روزی است که خورشید در حرکت ظاهری خود از استوای آسمان به سوی شمال می‌گذرد؛ یعنی نخستین روز بهار در نیم‌کرهٔ شمالی.

تقویم شمسی تقویم رسمی ایران است و در شناسنامه، کارنامهٔ تحصیلی، قراردادها و روزنامه‌ها به کار می‌رود. در افغانستان نیز تقویم هجری خورشیدی با همین طول ماه‌ها اما با نام‌های برجی ماه‌ها، مانند «حمل» و «ثور»، رواج داشته است.

۱ فروردین ۱۴۰۵ را در مبدل ببینید

دوازده ماه و چهار فصل

سال شمسی دوازده ماه دارد و هر سه ماه یک فصل را می‌سازد. ساختار آن ساده و به حکم قانون ثابت است: شش ماه نخست ۳۱ روز، پنج ماه بعد ۳۰ روز و اسفند ۲۹ روز است و در سال کبیسه ۳۰ روز می‌شود.

ماه‌های تقویم شمسی و بازهٔ میلادی آن‌ها در سال ۱۴۰۵

ماه	نام	روز	فصل	بازهٔ میلادی (۱۴۰۵)	ریشهٔ نام
۱	فروردین Farvardin	۳۱	بهار	۲۱ مارس – ۲۰ آوریل	فَرَوَشی‌ها، روان‌های نگهبان نیکان
۲	اردیبهشت Ordibehesht	۳۱	بهار	۲۱ آوریل – ۲۱ مه	اَشه وَهیشته، «بهترین راستی»
۳	خرداد Khordad	۳۱	بهار	۲۲ مه – ۲۱ ژوئن	هَئوروَتات، رسایی و کمال
۴	تیر Tir	۳۱	تابستان	۲۲ ژوئن – ۲۲ ژوئیه	تیشتر، ایزد باران و ستارهٔ شِعرای یمانی
۵	مرداد Mordad	۳۱	تابستان	۲۳ ژوئیه – ۲۲ اوت	اَمِرِتات (اَمرداد)، بی‌مرگی
۶	شهریور Shahrivar	۳۱	تابستان	۲۳ اوت – ۲۲ سپتامبر	خشَثره وَئیریه، شهریاری آرمانی
۷	مهر Mehr	۳۰	پاییز	۲۳ سپتامبر – ۲۲ اکتبر	میترا (مهر)، پیمان و دوستی
۸	آبان Aban	۳۰	پاییز	۲۳ اکتبر – ۲۱ نوامبر	آپ، آب‌ها
۹	آذر Azar	۳۰	پاییز	۲۲ نوامبر – ۲۱ دسامبر	آتَر، آتش
۱۰	دی Dey	۳۰	زمستان	۲۲ دسامبر – ۲۰ ژانویه	دَدوَه، آفریدگار
۱۱	بهمن Bahman	۳۰	زمستان	۲۱ ژانویه – ۱۹ فوریه	وُهومَنه، اندیشهٔ نیک
۱۲	اسفند Esfand	۲۹ یا ۳۰	زمستان	۲۰ فوریه – ۲۰ مارس	سپندارمذ (سِپنتا آرمَئیتی)، فروتنی مقدس و نگهبان زمین

چون سال از اعتدال بهاری آغاز می‌شود و ماه‌ها با حرکت خورشید هماهنگ‌اند، فصل‌ها تقریباً دقیق بر ماه‌ها منطبق می‌شوند: بهار همیشه از ۱ فروردین، تابستان از ۱ تیر، پاییز از ۱ مهر و زمستان از ۱ دی آغاز می‌شود. شب پیش از ۱ دی، شب یلدا و بلندترین شب سال است که با گرد هم آمدن خانواده، شعرخوانی، انار و هندوانه جشن گرفته می‌شود.

• ۱ فروردین اعتدال بهاری · نوروز
• ۱ تیر انقلاب تابستانی
• ۱ مهر اعتدال پاییزی
• ۱ دی انقلاب زمستانی · یلدا

چرا شش ماه نخست ۳۱ روز دارند؟

این تقسیم‌بندی دلبخواهی نیست. مدار زمین کمی بیضوی است و زمین هنگامی که در دورترین فاصله از خورشید قرار دارد، یعنی در اوایل تیر، اندکی آهسته‌تر حرکت می‌کند. به همین دلیل، فاصلهٔ اعتدال بهاری تا اعتدال پاییزی حدود ۱۸۶ روز است و بازگشت از اعتدال پاییزی تا اعتدال بهاری حدود ۱۷۹ روز. شش ماه ۳۱ روزه درست ۱۸۶ روز می‌شود و پنج ماه ۳۰ روزه به‌علاوهٔ اسفند ۲۹ روزه، ۱۷۹ روز. در واقع طول ماه‌ها بازتاب طول واقعی فصل‌های نجومی است.

نام ماه‌ها از کجا آمده است؟

نام ماه‌ها بسیار کهن‌تر از تقویم امروزی‌اند و از نام‌های اوستایی مفاهیم و ایزدان دین زرتشتی گرفته شده‌اند: «فروردین» از فروشی‌ها، روان‌های نگهبان؛ «مهر» از میترا، نگهبان پیمان؛ «آبان» از آب‌ها و «آذر» از آتش. ستون «ریشهٔ نام» در جدول بالا ریشهٔ هر نام را نشان می‌دهد.

مجلس شورای ملی در سال ۱۳۰۴ هنگام تصویب تقویم امروزی، این نام‌های ایرانی را جایگزین نام‌های برجی (حمل، ثور، جوزا و…) کرد که تا آن زمان در حساب‌های رسمی به کار می‌رفت.

سال کبیسه؛ قاعده‌ای که آسمان تعیین می‌کند

بیشتر تقویم‌ها سال کبیسه را با قاعده‌ای ثابت تعیین می‌کنند، اما تقویم شمسی متفاوت است: سالی کبیسه است که میان نوروز آن و نوروز سال بعد ۳۶۶ روز فاصله باشد. نوروز روزی است که لحظهٔ اعتدال بهاری پیش از ظهر به وقت ایران (نصف‌النهار ۵۲٫۵ درجهٔ شرقی) رخ دهد؛ اگر اعتدال پس از ظهر باشد، نوروز روز بعد است. هرگاه این قاعده نوروز سال بعد را یک روز عقب‌تر از معمول بیندازد، اسفند آن سال ۳۰ روزه می‌شود.

نتیجه، الگویی شگفت‌انگیز و منظم است: سال‌های کبیسه معمولاً هر چهار سال یک‌بار تکرار می‌شوند، اما تقریباً هر ۳۳ سال یک‌بار فاصلهٔ دو کبیسه پنج سال می‌شود. در دورهٔ کنونی این اتفاق هر ۳۳ سال رخ می‌دهد: ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۵، ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۸ و دفعهٔ بعد ۱۴۳۶ تا ۱۴۴۱. هر بازهٔ ۳۳ ساله معمولاً هشت سال کبیسه دارد.

هفته و روزهای تعطیل

هفته در ایران از شنبه آغاز می‌شود و جمعه تعطیل هفتگی است. نام بیشتر روزهای هفته در واقع شماره‌ای است که از شنبه شمرده می‌شود: «یکشنبه» یعنی یک روز پس از شنبه، «دوشنبه» دو روز پس از آن و همین‌طور تا «پنجشنبه». «جمعه» از واژهٔ عربی به معنای گردهمایی گرفته شده است.

روز	معادل انگلیسی	معنا
شنبه	Saturday	روز «شَبات»
یکشنبه	Sunday	روز یکم پس از شنبه
دوشنبه	Monday	روز دوم
سه‌شنبه	Tuesday	روز سوم
چهارشنبه	Wednesday	روز چهارم
پنجشنبه	Thursday	روز پنجم
جمعه	Friday	روز گردهمایی

تاریخچه‌ای کوتاه

تقویم امروزی نسبتاً جوان است، اما اجزای آن — سال خورشیدی، آغاز سال در بهار و نام‌های کهن ماه‌ها — قرن‌ها پیشینه دارند.

1. ۶۲۲ م

   هجرت، مبدأ شمارش سال‌ها

   تقویم شمسی مانند تقویم قمری سال‌ها را از هجرت پیامبر اسلام به مدینه می‌شمارد، اما با سال‌های خورشیدی.

2. ۱۰۷۹ م

   تقویم جلالی

   سلطان ملکشاه سلجوقی تقویمی خورشیدی را می‌پذیرد که گروهی از اخترشناسان، از جمله عمر خیام، فراهم کرده بودند. این تقویم به نام لقب او، جلال‌الدین، نام‌گذاری شد و آغاز سال را به اعتدال بهاری پیوند داد.

3. ۱۳۰۴ ش

   تقویم هجری شمسی امروزی

   مجلس شورای ملی در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ (۳۱ مارس ۱۹۲۵) تقویم کنونی را با نام‌های ایرانی ماه‌ها و طول ثابت آن‌ها تصویب می‌کند.

4. ۱۳۵۵ ش

   تقویم شاهنشاهی

   مبدأ سال‌شماری به آغاز پادشاهی کوروش تغییر می‌کند و سال ۱۳۵۵ شمسی، ۲۵۳۵ شاهنشاهی می‌شود. این تغییر در سال ۱۳۵۷ لغو شد.

5. امروز

   تقویمی که اخترشناسان محاسبه می‌کنند

   تقویم رسمی کشور، از جمله لحظهٔ تحویل سال، هر سال در مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران استخراج و تنظیم می‌شود.

تبدیل به تقویم میلادی

هر سال شمسی با دو سال میلادی هم‌پوشانی دارد: از حدود ۲۰ یا ۲۱ مارس آغاز می‌شود و تا مارس سال بعد ادامه دارد. به همین دلیل اختلاف شمارهٔ سال‌ها در بیشتر ماه‌ها ۶۲۱ است، اما از اول ژانویه تا نوروز ۶۲۲ می‌شود. برای مقایسهٔ کامل دو تقویم، تفاوت تقویم شمسی و میلادی را بخوانید و برای تبدیل یک تاریخ مشخص از مبدل تاریخ استفاده کنید.

منابع

1. Kazimierz M. Borkowski, “The Persian calendar for 3000 years”, Earth, Moon and Planets 74 (1996): 223–230. doi:10.1007/BF00055188
2. M. Heydari-Malayeri, “A concise review of the Iranian calendar” (2004). arXiv:astro-ph/0409620
3. دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل «Calendars». iranicaonline.org
4. «روند اصلاح تقویم هجری شمسی در ۱۳۰۴ش»، مجلهٔ مطالعات تاریخی، دانشگاه تهران. jihs.ut.ac.ir
5. MacTutor History of Mathematics، «Omar Khayyam»، دانشگاه سنت اندروز. mathshistory.st-andrews.ac.uk
6. «Shahanshahi calendar»، ویکی‌پدیا. en.wikipedia.org