تفاوت تقویم شمسی و میلادی

نگاهی کوتاه

یک سال، دو تقویم

نمودار زیر یک سال میلادی را روز به روز روی ماه‌های شمسی می‌گذارد. روی آن حرکت کنید تا هر روز را در هر دو تقویم ببینید، یا سال را عوض کنید تا جابه‌جایی نوروز میان ۲۰ و ۲۱ مارس را مشاهده کنید.

یک سال، دو تقویم

۲۰۲۶

میلادی شمسی

شنبه ۲۱ مارس ۲۰۲۶ = شنبه ۱ فروردین ۱۴۰۵

سه نکته بلافاصله دیده می‌شود: ماه‌های شمسی حدود ۲۰ تا ۲۳ هر ماه میلادی آغاز می‌شوند و هر ماه شمسی همیشه در دو ماه میلادی جا می‌گیرد. سال شمسی در مارس عوض می‌شود، نه در ژانویه. و ماه‌های ۳۱ روزهٔ نیمهٔ نخست سال، با تابستان بلندتر نیم‌کرهٔ شمالی هم‌خوانی دارند.

چرا اختلاف سال‌ها ۶۲۱ یا ۶۲۲ است؟

هر دو تقویم سال‌ها را پیوسته می‌شمارند، اما هر سال را از نقطهٔ متفاوتی آغاز می‌کنند. از نوروز تا پایان دسامبر، سال شمسی برابر سال میلادی منهای ۶۲۱ است و از اول ژانویه تا پیش از نوروز، منهای ۶۲۲.

میلادی − ۶۲۲ ۱ ژانویه ← پیش از نوروز

نوروز

میلادی − ۶۲۱ نوروز ← ۳۱ دسامبر

این رایج‌ترین ریشهٔ اشتباه در تبدیل تاریخ است. اگر فقط سال شمسی را بدانید — مثلاً سال تولد ۱۳۶۰ — سال میلادی معادل برای تاریخ‌های فروردین تا حدود ۱۰ دی، ۱۹۸۱ است و برای اواخر دی، بهمن و اسفند، ۱۹۸۲. برای اطمینان، همیشه تاریخ کامل را تبدیل کنید.

۱۵ بهمن ۱۳۶۰ را امتحان کنید

آغاز سال نو در دو تقویم

سال میلادی از اول ژانویه آغاز می‌شود؛ تاریخی که معنای نجومی ندارد. سال شمسی از نوروز، نخستین روز بهار، آغاز می‌شود: روزی که اعتدال بهاری پیش از ظهر به وقت ایران رخ دهد، وگرنه روز بعد از آن. لحظهٔ اعتدال هر سال چند ساعت دیرتر می‌شود و روز کبیسهٔ میلادی آن را دوباره به عقب می‌کشد؛ به همین دلیل نوروز در تقویم میلادی به ۲۰ یا ۲۱ مارس می‌افتد. بیشتر بخوانید: نوروز و آغاز سال نو.

سال کبیسه؛ قاعده یا آسمان؟

تقویم میلادی سال کبیسه را با حساب ساده تعیین می‌کند: هر سالی که بر ۴ بخش‌پذیر باشد، به‌جز سال‌های سده‌ای که بر ۴۰۰ بخش‌پذیر نیستند. هر سالی را می‌شود با کاغذ و قلم بررسی کرد.

تقویم شمسی آن را با محاسبهٔ نجومی تعیین می‌کند: سالی کبیسه است که میان نوروز آن و نوروز بعدی ۳۶۶ روز فاصله باشد. در عمل این قاعده هر چهار سال یک کبیسه می‌سازد و تقریباً هر ۳۳ سال یک‌بار فاصلهٔ کبیسه‌ها پنج سال می‌شود؛ سال ۱۴۰۳ کبیسه بود و کبیسهٔ بعدی ۱۴۰۸ است.

جای روز کبیسه هم در دو تقویم فرق دارد. روز کبیسهٔ میلادی، ۲۹ فوریه، در اسفند قرار می‌گیرد و روز کبیسهٔ شمسی، ۳۰ اسفند، به ۱۹، ۲۰ یا ۲۱ مارس می‌افتد. برای همین یک تاریخ شمسی با روز و ماه یکسان ممکن است در سال‌های مختلف با روزهای میلادی متفاوتی برابر شود.

ماه‌هایی که بر هم منطبق نمی‌شوند

میلادی

1. ۳۱ ژانویه
2. ۲۸+ فوریه
3. ۳۱ مارس
4. ۳۰ آوریل
5. ۳۱ مه
6. ۳۰ ژوئن
7. ۳۱ ژوئیه
8. ۳۱ اوت
9. ۳۰ سپتامبر
10. ۳۱ اکتبر
11. ۳۰ نوامبر
12. ۳۱ دسامبر

شمسی

1. ۳۱ فروردین
2. ۳۱ اردیبهشت
3. ۳۱ خرداد
4. ۳۱ تیر
5. ۳۱ مرداد
6. ۳۱ شهریور
7. ۳۰ مهر
8. ۳۰ آبان
9. ۳۰ آذر
10. ۳۰ دی
11. ۳۰ بهمن
12. ۲۹+ اسفند

تقویم شمسی ماه‌های بلند را در آغاز سال و ماه‌های کوتاه را در پایان آن قرار می‌دهد، اما در تقویم میلادی ترتیب طول ماه‌ها کم‌وبیش اتفاقی است. مرز ماه‌های دو تقویم هیچ‌گاه بر هم منطبق نمی‌شود؛ برای همین تصور «فروردین یعنی آوریل» فقط تقریبی است: ۱ فروردین برابر ۲۰ یا ۲۱ مارس است و ۱ اردیبهشت برابر ۲۰ یا ۲۱ آوریل.

کدام تقویم دقیق‌تر است؟

هر دو در هماهنگی با فصل‌ها عالی‌اند. میانگین سال میلادی حدود ۲۶ ثانیه بلندتر از سال خورشیدی است؛ یعنی تقریباً هر سه هزار سال یک روز جابه‌جایی. تقویم شمسی در درازمدت هیچ جابه‌جایی ندارد، چون هر سال دوباره به لحظهٔ اعتدال بهاری گره می‌خورد؛ اما همین نقطهٔ قوت، دشواری عملی آن هم هست: برای دانستن قطعی کبیسه‌های آینده به محاسبهٔ نجومی یا تقویم رسمی منتشرشده نیاز دارید. تقویم میلادی جابه‌جایی بسیار اندکی را با قاعده‌ای ساده که هر کسی می‌تواند حساب کند معاوضه کرده است.

تبدیل تاریخ میان دو تقویم

چون طول ماه‌ها، روز کبیسه و آغاز سال در دو تقویم متفاوت است، تنها راه مطمئن تبدیل تاریخ، محاسبهٔ روز به روز است؛ کاری که مبدل تاریخ انجام می‌دهد. راهنمای تبدیل تاریخ تاریخ تولد، اسناد رسمی و اشتباه‌های رایج را توضیح می‌دهد.

منابع

1. Kazimierz M. Borkowski, “The Persian calendar for 3000 years”, Earth, Moon and Planets 74 (1996): 223–230. doi:10.1007/BF00055188
2. دانشنامهٔ بریتانیکا، «The Gregorian calendar». britannica.com
3. M. Heydari-Malayeri, “A concise review of the Iranian calendar” (2004). arXiv:astro-ph/0409620